Είναι άλλωστε εξαντλητικό κανείς, να σκέφτεται κάθε δευτερόλεπτο ολόκληρης της ημέρας του, το πώς θα πρέπει να βρει γρήγορες πληροφορίες για ένα θέμα, να συντάξει ένα απαντητικό email ή ακόμα και να πάρει μια απόφαση που τον αφορά.

Ή μήπως όχι;

Διανύουμε μία εποχή, που ενδεχομένως να ονομασθεί και να καταχωρηθεί στην Παγκόσμια Ιστορία ως τεχνολογική επανάσταση. Μα ναι…καλά θα σκεφτείτε πως η τεχνολογική επανάσταση είχε προ καιρού πραγματοποιηθεί και μάλιστα πάνω από μία φορά (1870-1914). Η έννοια της επανάστασης όμως φαίνεται κατά καιρούς να αλλάζει ερμηνεία, μορφή και υπόσταση, πάντα με τις επιταγές της εποχής.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 2000 έως και σήμερα, διανύουμε την Τέταρτη Τεχνολογική Επανάσταση ή ακόμα καλύτερα τη Σύγχρονη Ψηφιακή Επανάσταση. Πυλώνας της προαναφερόμενης και κεντρικός πρωταγωνιστής καταδεικνύεται η τεχνητή νοημοσύνη, που όπως ένα βαθύ, εσωτερικό κύμα που βλέπουμε να πλησιάζει και να φουσκώνει στο διάβα του, έτσι και το AI ήρθε για να κατακλύσει τις ακτές της πρώτης πανανθρώπινης και πρωταρχικής ανάγκης: της επικοινωνίας.

«Ε και τι θα συμβεί εάν βοηθηθώ λιγάκι και εγώ από την τεχνολογία;». Φράση που την ακούμε συχνά σε παρέες, κοινωνικές συναναστροφές και αρκετές φορές τη συναντάμε μέσα στα ίδια τα ψηφιακά μέσα. Το ερώτημα είναι τόσο λιτό και φυσικό, που ακόμα και οι φανατικότεροι αρνητές της τεχνητής νοημοσύνης, όταν το ακούν, χρειάζονται κάποια λεπτά για να απαντήσουν. Μία φράση τριβελίζει στο μυαλό μου, όταν δυσκολεύομαι να δώσω απαντήσεις, σε ερωτήσεις αθώες, πλην όμως βαθιές και επικίνδυνες: «Πίστευε και μη, ερεύνα».

Η καλύτερη ερώτηση είναι εκείνη που χορηγείται ως απάντηση, σε ερώτηση. Για ποιο λόγο χρειαζόμαστε ένα εργαλείο επιταχυνόμενης ανθρώπινης σκέψης, μείωσης των ενδεχόμενων ορθογραφικών λαθών αλλά και του χρόνου, γρήγορης ανεύρεσης μιας απάντησης και μάλιστα δωρεάν; Για ποιο λόγο μας είναι τόσο σημαντικό να μην παιδέψουμε τους εαυτούς μας πολύ, ώσπου να φτάσουμε στην πηγή της πληροφορίας (αλλά όχι της γνώσης);

Η απάντηση είναι και θα βρίσκεται δια παντός χρόνου στην ερώτηση. «Παιδεύω» στα αρχαία ελληνικά σήμαινε «διδάσκω», «μορφώνω». Η ρίζα του ρήματος παιδ- προκύπτει από το «παῖς, παιδός» = παιδί. Δεν θα έπρεπε να μας κάνει εντύπωση που η μεταγενέστερη σημασία της λέξης στη Νεοελληνική είναι «ταλαιπωρώ», «βασανίζω».

Η απάντηση λοιπόν θα βρίσκεται πάντα εκεί. Στην Παιδεία.

Μέσα στα ταχύρυθμα τμήματα ζωής, ξεχνάμε να διδάξουμε στα παιδιά μας το πιο σημαντικό: «Πίστευε και μη, ερεύνα!». Όχι πως θέλει και μεγάλη προσπάθεια να το ξεχάσουμε, καθώς εμείς οι ίδιοι είτε δεν το διδαχθήκαμε, είτε λόγω των επικαιρικών συνθηκών της κοινωνικής ζωής, το απορρίψαμε ως χρονοβόρο εγχείρημα.

Σπανίως ερευνούμε, αναζητάμε και ακόμη σπανιότερα μοχθούμε και παιδευόμαστε για μια πληροφορία, η οποία αργότερα ίσως γίνει γνώση. Εύκολη πρόσβαση σε όλες τις πληροφορίες που κάνουν ταξίδι από τη μία άκρη της γης στην άλλη, αλλά και στο χρόνο. Μαζί με την ευκολία στην προσβασιμότητα, γίναμε «εύκολοι» κι εμείς. Με ευκολία συναναστρεφόμαστε και με ευκολία αποκόπτουμε τη συναναστροφή. Με ευκολία βρίσκουμε την απάντηση, με την ίδια ευκολία την ξεχνάμε. Εύκολα παραιτούμαστε μέσα στο γονεϊκό ρόλο και εξ απαλών ονύχων παραχωρούμε μια οθόνη στα παιδιά μας. Εκεί ακριβώς έγκειται η επικινδυνότητα της ευκολίας στην πρόσβαση.

Για να αφήσουμε όμως και λίγο χώρο στην επιστημονική έρευνα και τα ερευνητικά δεδομένα, τα οποία εάν τα χρησιμοποιήσουμε σωστά και κριτικά, μπορούν αν δώσουν χρήσιμες κατευθύνσεις. Το 2023, ένας Βέλγος άνδρας έβαλε τέλος στη ζωή του, αφού ανέπτυξε αγχώδη διαταραχή, «συνομιλώντας» με ένα AI chatbot, αναφορικά με το μέλλον του πλανήτη (πηγή), αλλά δεν είναι ο μόνος.

Ένας τριανταπεντάχρονος άνδρας στη Φλώριντα, πυροβολήθηκε από τους αστυνομικούς, αφού τους επιτέθηκε με μαχαίρι. Ο συγκεκριμένος άνδρας φέρεται να πάλευε με διπολική διαταραχή και σχιζοφρένεια και μέσω της χρήσης τους ChatGPT, είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως μια οντότητα είχε παγιδευτεί μέσα στην πλατφόρμα και η ίδια σκοτώθηκε από το OpenAI (πηγή).

Αλλά ούτε αυτός είναι ο μόνος. Η ευρεία προσβασιμότητα και χρήση των Chatbots, τα τελευταία χρόνια, έχει οδηγήσει στην αντίληψη πολλών ότι τα προαναφερόμενα έχουν τη δυνατότητα συνείδησης, έλλογης σκέψης ακόμα και συναισθημάτων.

Η πληθώρα περιστατικών με κεντρικό πρωταγωνιστή την τεχνητή νοημοσύνη, έχει δημιουργήσει στο ερευνητικό πεδίο τον όρο «ψύχωση προκαλούμενη από το ChatGPT» και περιγράφει ότι σε ευάλωτα άτομα ενισχύονται επιδεινωμένα ή πυροδοτούμενα επεισόδια ψυχικής υγείας ή οιθεωρίες συνωμοσιών, μέσω των συζητήσεων που πραγματοποιούν με τα Chatbots (Østergaard, 2023).

Φυσικά δεν γνωρίζουμε κατά πόσο ο όρος αυτός θα μπορέσει να ενταχθεί ως διαταραχή σε κάποιο από τα ευρωπαϊκά ή τα αμερικανικά εγχειρίδια αξιολόγησης διαταραχών. Ωστόσο οι ειδικοί προειδοποιούν πως τα chatbots είναι σχεδιασμένα να κολακεύουν και να συμφωνούν απόλυτα με τον χρήστη, αντί να τον προκαλούν ή να ενισχύουν την κριτική σκέψη. Η πρόεδρος της Αυστραλιανής Ένωσης Ψυχολόγων, Sahra O’Doherty, είπε πως «Το πρόβλημα είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι καθρέφτης – σου επιστρέφει αυτό που της δίνεις», είπε. «Δηλαδή, δεν θα σου προσφέρει μια εναλλακτική προοπτική, αλλά αυτό που κάνει είναι να σε τραβάει ακόμη πιο βαθιά στη σκέψη σου, κάτι που γίνεται εξαιρετικά επικίνδυνο όταν το άτομο είναι ήδη σε κίνδυνο και αναζητά στήριξη από ένα chatbot.»

Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την απουσία επαγγελματικής ψυχολογικής ανατροφοδότησης και καθοδήγησης από ανθρώπινο παράγοντα, αυτό μπορεί να εντείνει ή να ενισχύσει παραληρητικές ιδέες.

Και αναφερόμενη στη λέξη «χρήστη», μέσα σε πολλά που με κάνει αυτή η λέξη να αναρωτιέμαι είναι και αυτό:

Όταν κάτι σου παρέχεται δωρεάν ως προϊόν για χρήση, πρόσεξε μην είσαι εσύ το προϊόν.

Τροφή για σκέψη:

• Østergaard, S. D. (2023). Will Generative Artificial Intelligence Chatbots Generate Delusions in Individuals Prone to Psychosis? Schizophrenia Bulletin.
• Yoo, D. W., Shi, J. M., Rodriguez, V. J., Saha, K. (2025). AI Chatbots for Mental Health: Values and Harms from Lived Experiences of Depression.
• Naik, A., Thomas, J., Sree, T., Reddy, H. (2025). Artificial Empathy: AI based Mental Health.